Od 1 września 2026 roku w polskich szkołach i przedszkolach obowiązują nowe przepisy Ministerstwa Zdrowia, które wprowadziły elementy diety planetarnej do żywienia zbiorowego. Zobacz, na czym polega ten model jedzenia, na jakich produktach bazuje i czy sprawdzi się także u osób dorosłych.

Dieta planetarna – co to takiego?

Dieta planetarna to elastyczny model żywienia, który zakłada, że połowę każdego posiłku stanowią warzywa i owoce, a drugą połowę pełnoziarniste zboża, białka roślinne oraz nienasycone tłuszcze. Dopuszcza spożywanie mięsa i nabiału, ale w znacznie ograniczonych porcjach.

Koncepcja ta powstała w 2019 roku z inicjatywy międzynarodowej grupy badaczy komisji EAT-Lancet. Celem ekspertów było wykreowanie uniwersalnego jadłospisu, który sprosta potrzebom rosnącej populacji. Ten sposób odżywiania ma zapewnić ludziom wszystkie niezbędne składniki odżywcze, a równocześnie chronić kurczące się zasoby naturalne Ziemi [1]. System ten wyraźnie obniża ślad węglowy, zmniejsza emisję gazów cieplarnianych oraz racjonalizuje zużycie wody słodkiej w rolnictwie.

Czym dieta planetarna różni się od diety roślinnej?

Z moich obserwacji wynika, że wiele osób niesłusznie utożsamia ten model z rygorystycznym weganizmem lub wegetarianizmem. Największa różnica polega na tym, że jadłospis planetarny nie wyklucza całkowicie żadnej grupy produktów spożywczych. Dieta planetarna pozwala na regularne jedzenie drobiu, ryb, jajek oraz nabiału. Dopuszcza również sięganie po czerwone mięso, np. wołowinę czy wieprzowinę, choć w bardzo małych ilościach (średnio 14 g dziennie). Taki system nie wymusza stałej suplementacji witamin, co często okazuje się koniecznością na diecie w pełni wegańskiej.

Produkty odzwierzęce traktuje się tutaj zupełnie inaczej niż w tradycyjnej kuchni środkowoeuropejskiej. Stanowią dodatek smakowy do potraw, a nie ich bazę. Dieta planetarna to tak naprawdę bardzo zdrowy fleksitarianizm, który oznacza elastyczne podejście do ograniczania produktów odzwierzęcych na co dzień – bez kategorycznych zakazów.

Dieta planetarna – czy dorośli też mogą ją stosować?

Rodzice często zastanawiają się, czy taki sposób gotowania sprawdzi się także w ich przypadku. Dorośli czerpią równie duże korzyści z przejścia na ten innowacyjny system.

Zbilansowany jadłospis obniża ryzyko chorób układu krążenia, nadciśnienia tętniczego oraz cukrzycy typu drugiego [2]. Pomaga w utrzymaniu prawidłowej masy ciała, a duża podaż błonnika pokarmowego reguluje pracę jelit i zapewnia długie uczucie sytości. Cała rodzina może ze smakiem opierać swoje posiłki na tej samej liście składników.

Baza produktów w zdrowym jadłospisie obejmuje 4 główne grupy:

nasiona roślin strączkowych (soczewica, ciecierzyca, fasola, bób), które stanowią doskonałe źródło taniego białka;
niesolone orzechy, pestki dyni i nasiona słonecznika dostarczające niezbędnych tłuszczów wspierających pracę mózgu;
gruboziarniste kasze, płatki owsiane, ryż brązowy oraz pełnoziarniste pieczywo wypiekane na naturalnym zakwasie;
lokalne, sezonowe warzywa i owoce, zajmujące równo połowę objętości każdego przygotowanego dania.

Z mojej perspektywy ten sposób odżywiania przynosi świetne efekty także w kontekście wyglądu skóry. Ograniczenie przetworzonego mięsa i nabiału wycisza stany zapalne, a duża dawka witamin ze świeżych warzyw sprawia, że cera odzyskuje zdrowy koloryt. Dlatego uważam, że mądre wybory na talerzu stanowią doskonałe dopełnienie każdej rutyny pielęgnacyjnej.

To może Cię zainteresować: Problemy skórne a dieta

Dieta planetarna – przykładowy jadłospis

Wiele osób zastanawia się, co dokładnie ląduje na talerzach dzieci po zmianie przepisów. Doskonałym przykładem jest jadłospis w jednej z warszawskich szkół podstawowych z oddziałami przedszkolnymi. Udowadnia, że nowe wytyczne nie oznaczają wprowadzania dziwnych potraw. To dobrze znane, domowe smaki z mądrze przesuniętymi proporcjami na korzyść roślin.

Uwaga! Poniżej prezentuję jadłospis z jednego dnia dla oddziałów przedszkolnych.

Śniadanie: klasyka pełna warzyw

Dzień zaczyna się od tradycyjnej jajecznicy usmażonej na maśle z dodatkiem szczypiorku. Do tego podawane jest pieczywo oraz solidna porcja świeżych warzyw – chrupiąca sałata, pomidor i żółta papryka. Taki zestaw gwarantuje długie uczucie sytości. Do picia przewidziano napar z mięty lub mleko.

Obiad: sycąca zupa i słodkie drugie danie

Główny posiłek świetnie obrazuje założenia diety planetarnej. Pierwsze danie to gęsta, rozgrzewająca zupa z soczewicy, ziemniaków i dużej ilości włoszczyzny. Dzięki nasionom strączkowym potrawa obfituje w cenne białko roślinne, więc dodatek mięsa okazuje się całkowicie zbędny. Na drugie danie przygotowano makaron z białym twarogiem i polewą truskawkowo-jogurtową. Do picia herbata z cytryną oraz świeża śliwka.

Podwieczorek: słodka przekąska z warzywnym dodatkiem

Nawet deser może przemycać witaminy. W ramach podwieczorku dzieci otrzymują wypiekane na miejscu ciasto marchewkowe z delikatną nutą cynamonu, podawane z kawą zbożową.

Ograniczenie produktów mięsnych wcale nie oznacza nudy. Daje za to ogromną przestrzeń na pyszne, kolorowe i bardzo różnorodne potrawy, które dzieci zjadają z apetytem.

Zmiany w szkolnych stołówkach to doskonały pretekst, żeby przyjrzeć się zawartości własnej lodówki. Nie musisz od razu przeprowadzać rewolucji w kuchni ani na zawsze rezygnować z ulubionych dań. Czasami wystarczy zacząć od jednego bezmięsnego obiadu w tygodniu.

Źródła

1. Willett W, Rockström J, Loken B, et al. Food in the Anthropocene: the EAT-Lancet Commission on healthy diets from sustainable food systems. Lancet. 2019;393(10170):447-492:https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(18)31788-4/abstract

2. Knuppel A, Papier K, Key TJ, Travis RC. EAT-Lancet score and major health outcomes: the EPIC-Oxford study. Lancet. 2019;394(10194):213-214: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31235280/